• تفكر نقاد، تفكري منطقي است كه بر نحوه تصميمگيري تمركز دارد و بر عملكرد فرد اثر ميگذارد و تعيين ميكند كه فرد چه تصميمي بگيرد يا چه عملي را انجام دهد.
• تفكر نقاد، تفكري است كه براي قضاوت و نتيجهگيري به جستجوي شواهد، دلايل، و مدارك ميپردازد و يا براي دستيابي به چنين قضاوت و نتيجهگيريها خواستار دلايل، شواهد و مدارك است.
• فرايندي كه به بررسي صحت، دقت و ارزش اطلاعات و دانستهها ميپردازد.
• اين فرايند با جستجوي دلايل، راهكارها و ارزيابي موقعيتها و وضعيتها آغاز ميشود و فرد بر اساس شواهد و مدارك عيني و واقعي ديدگاه خود را تغيير ميدهد و در نهايت تصميمگيري ميكند.
در واقع اين مهارت از فرد ميخواهد كه در مورد ابعاد زندگي خود و ديگران به صورت نقادانه فكر كند، و حتي در مورد تفكر خود بر اساس آنچه در تفكر نقاد به آن رسيده، عمل كند. آنچه در مورد مهارت تفكر نقاد ميتوان گفت آن است كه نقاد بودن به اندازه تفكر ارزشمند است.
توجه و يادگيري مهارت تفكر نقادانه فقط يك بحث نظري نيست و كاملاً با زندگي روزمره ارتباط دارد. نكته مهمتر آنكه ضعف در اين مهارت ميتواند افراد را به بيماريهاي مختلف جسماني، رواني و آسيبهاي رواني اجتماعي دچار كند.
دليل آنكه امروز به جاي كنترل محض جوانان، پرورش قدرت تفكر نقاد توصيه ميشود آن است كه:
- هيچ كنترلي صد در صد نيست، بنابراين در مواردي كه عليرغم ايجاد محدوديت زياد، اخبار يا اطلاعات ناسالم در اختيار فرد گذاشته ميشود، وي قدرت و توانايي ارزيابي آن را ندارد و زماني كه محدوديتها بنا به دلايلي از ميان برود، فرد در مقابل خطرات خلع سلاح ميشود. براي مثال دانشجويي كه خانوادهاي سختگير دارد زماني كه در خوابگاه دور از خانواده، در معرض اطلاعات و سليقههاي مختلفي قرار ميگيرد، به سبب نداشتن اين مهارت توان تجزيه و تحليل آنها را نخواهد داشت.
- در همه محيطها احتمال آن وجود دارد كه جوانان در معرض پيشنهادهاي ناسالم قرار بگيرند: از طرف همكلاسيها، افراد فاميل و اخبار و اطلاعاتي كه از طريق رسانههايي همانند اينترنت داده ميشود. پس بهتر است كه جوانان قدرت تشخيص مطالب سالم از ناسالم را به دست آورند نه آنكه توسط ديگران كنترل شوند.
- تفكر نقاد فرد را از درون توانمند ميسازد، به همين دليل هميشه در مقابل وسوسهها، پيشنهادهاي ناسالم و خطرات ايمن ميشود.
اصول تفكر نقاد
1) پيش از تصميمگيري يا انجام هر اقدامي به خود فرصت تفكر دهيد: به هنگام تصميمگيري يا انجام عملي تأمل كنيد. بدين منظور بهتر است با عجله تصميم نگيريد و فوراً اقدام نكنيد، بلكه به خود فرصت دهيد تا بتوانيد فكر كنيد. بهترين كار تأْمل و تفكر است. يعني براي مدتي تصميمگيري را به عقب بياندازيد تا در اين فرصت بهتر بتوانيد فكر كنيد.
2) جوانب مختلف موضوع را روشن كنيد
.
4) نكات مبهم و متناقض را بيرون بكشيد.
5) درباره هر يك از ابعاد مختلف موضوع پرسش كنيد: به عنوان مثال سارا ميتوانست از خود بپرسد: اگر او فرد پاكي است، چرا در محلي بسيار خلوت كه هيچ نشاني از كسب و كار ندارد قرار ملاقات ميگذارد؟
حسام هم ميتوانست بپرسد: آيا مصرف هروئين واقعاً شجاعت و افتخار است؟ اگر اينگونه است چرا نام اين افراد را در مجلهها و رسانهها مطرح نميكنند؟
6) افكار، عقايد، فرضيهها و احتمالات ديگر را نيز مورد توجه قرار دهيد:
7) اطلاعات جمعآوري كنيد: .
8) ارزيابي كنيد: آنچه را كه بدست آوردهايد بررسي كنيد و ابعاد مختلف موضوع را بسنجيد. پيامدهاي مختلف هر يك از ابعاد موضوع را ارزيابي كنيد. براي اين كار روش تفكر «اگر… آن گاه …» بسيار كمككننده است.
ارزيابي كنيد كه اگر اين كار را انجام دهم آن گاه آيا:
خودم آسيب نميبينم؟ ديگري آسيب نميبيند؟ جامعه آسيب نميبيند؟ آيا به خانوادهام ميتوانم بگويم كه چنين كاري كردهام؟
اگر جواب يكي از سه سوال اول آري و جواب سوال آخر نه است، آن رفتار ناسالم و نادرست است. بنابراين بهتر است آن اقدام را انجام ندهيد. بر اساس نتيجه تفكر و بررسي خود تصميم بگيريد و اقدام مناسب را انجام دهيد.
نام نویسنده :مجيد پورسينا كارشناس ارشد روان شناسي
